İlhan KARAÇAY – NAZLI GAZETESİ / HOLLANDA,

 

HOLLANDA’DA BAŞÖRTÜSÜ TARTIŞMASI: ÜNİFORMA, KİMİN KİMLİĞİNİ TAŞIMALI?

De Telegraaf’ın başyazısıyla gündeme taşıdığı tartışma, devletin tarafsızlığının yalnızca davranışlarda mı, görünüşte de mi aranması gerektiği sorusunu yeniden önümüze koydu.

Hollanda’da, sokaklarda devriye gezerek düzeni denetleyen, belirli konularda ceza yazma yetkisi bulunan ve görevleri bakımından Türkiye’deki bekçileri hatırlatan, BOA olarak anılan belediye denetim görevlilerine, görünür dinî simgeler taşıma yasağı getirilmek isteniyor.

Hollanda Danıştayının, üniformalı BOA görevlilerine dinî simge yasağı getirilmesine ilişkin eleştirileri, hukuk açısından önemli gerekçelere dayanıyor. Ancak kamu otoritesini temsil eden üniformanın ortak anlamı da göz ardı edilmemeli.

Başörtüsü takan bir görevliyi peşinen taraflı saymak haksızlık olur. Buna karşılık, ceza yazan ve vatandaş üzerinde yetki kullanan bir görevlinin, devletin tarafsızlığını görünüşüyle de yansıtmasını istemek, tek başına din düşmanlığı olarak değerlendirilemez.

Türkiye’de kadın polislerin başörtüsü kullanabildiği, İngiltere’de de benzer uygulamaların bulunduğu unutulmamalı. Dünyada tek bir model yok; asıl mesele, seçilen kuralların gerekçeli, tutarlı ve herkese eşit uygulanması.

Başörtüsü üzerinden yürütülen tartışmada, kadınların çalışma hakkı ile vatandaşın tarafsız bir kamu hizmeti beklentisini karşı karşıya getirmeden çözüm bulunmalı.

               

  İlhan KARAÇAY yazdı:

Değerli Okurlarım,

Hollanda’da, üniformalı kamu görevlilerinin başörtüsü ve diğer dinî simgeler taşıyıp taşıyamayacağı konusu, yeniden tartışmaların merkezine yerleşti.

 

Dört görevli, aynı üniforma ve farklı karşılanan dört tercih… Soldaki kadının Müslüman başörtüsü, yanındaki kadının Hristiyan haç mücevheri ve erkek görevlinin Yahudi kipası, dinî aidiyeti görünür kıldıkları gerekçesiyle üniformada hoş karşılanmıyor. En sağdaki kadının saçlarını örten şapka ise, üniformanın kabul gören bir parçası. Demek ki tartışmanın odağında, başın örtülmesinden çok, örtünün veya takının taşıdığı anlam bulunuyor. Önlerindeki adalet terazisi de şu soruyu hatırlatıyor: Tarafsızlık adına konulacak kurallar, Müslüman başörtüsünü, Hristiyan haçını ve Yahudi kipasını aynı kefede, aynı ölçüyle değerlendirecek mi?

Hollanda’da, sokaklarda devriye gezerek düzeni denetleyen, belirli konularda ceza yazma yetkisi bulunan ve görevleri bakımından Türkiye’deki bekçileri hatırlatan, BOA olarak anılan belediye denetim görevlilerine, görünür dinî simgeler taşıma yasağı getirilmek isteniyor. Tartışmanın bir tarafında, devlet adına yetki kullanan görevlilerin, görünüşleriyle de tarafsızlığı yansıtması gerektiğini savunanlar var. Diğer tarafında ise, kişinin inancını görünür kılmasının, görevini tarafsız yapmasına engel sayılamayacağını söyleyenler bulunuyor.

Hollanda Danıştayının, bu yasağın gerekliliği ve kapsamı konusunda yeterli gerekçe sunulmadığını belirten görüşü, tartışmayı daha da alevlendirdi. De Telegraaf gazetesi de, “Tarafsızlık” başlıklı başyazısında bu görüşü eleştirerek, üniforma taşıyan görevlilerin, kişisel inançlarını yansıtan simgelerden uzak durması gerektiğini savundu.

Peki, din özgürlüğü ile devletin tarafsızlığı arasındaki sınır, nereden geçmeli?
Başörtüsü kullanan bir görevliyi, yalnızca kıyafeti nedeniyle taraflı saymak doğru değildir. Bununla birlikte, vatandaşın karşısında dinî kimliklerden bağımsız bir kamu otoritesi görmek istemesi de tartışılmaya değer.

ÖNCE BOA’NIN NE OLDUĞUNU ANLAYALIM

Hollanda’da BOA olarak anılan görevlileri, doğrudan “devriye polisi” diye tanımlamak yanıltıcı olur. Bunlar, belirli alanlarda özel denetim ve soruşturma yetkileri bulunan kamu görevlileridir. Görev alanları ve yetkileri birbirinden farklıdır. Belediyelerin sokak denetiminde çalışan görevlileri de bu kapsamda bulunabilir.
Dolayısıyla her BOA, polis değildir; her birinin yetkisi de aynı değildir. Nitekim Hollanda Danıştayının itirazlarından biri, bütün bu görevlilere, yaptıkları işin niteliğine bakılmadan aynı geniş yasağın getirilmek istenmesidir.

DANIŞTAY, TAM OLARAK NE SÖYLÜYOR?

Burada önemli bir ayrım yapalım: Raad van State, bu meselede bir davayı sonuçlandırarak “başörtüsü serbesttir” hükmü vermiş değil. Kurumun danışma bölümü, VVD milletvekilinin hazırladığı yasa teklifini inceleyerek, genel bir yasağın neden gerekli olduğunun daha güçlü biçimde açıklanmasını istiyor.

Kurum, görünür dinî simgelerin uygulamada hangi sorunlara yol açtığının gösterilmesini, daha sınırlı çözümlerin neden yeterli olmayacağının anlatılmasını ve farklı görevler arasındaki ayrımların dikkate alınmasını talep ediyor. Din özgürlüğü ve eşit muamele hakkına müdahale eden bir düzenleme için, bunların gerekçelendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Bunlar, bir hukuk devletinde yabana atılacak sorular değil.
Ancak benim de sormak istediğim bir soru var: Kamu otoritesini temsil eden üniformanın, vatandaşta uyandırması gereken ortak güven duygusuna, bu değerlendirmede yeterince ağırlık veriliyor mu?

ÜNİFORMA, ORTAK BİR GÜVEN İŞARETİDİR

Bir vatandaş, kendisine ceza yazan veya bir kurala uymasını isteyen görevliyle karşılaştığında, O’nun hangi dine mensup olduğunu düşünmek zorunda kalmamalı. Karşısında, herkese aynı kuralları uygulayan kamu otoritesini görebilmeli.
Elbette başörtüsü takan bir kadın, görevini kusursuz bir tarafsızlıkla yapabilir. Görünür bir dinî simge taşımayan görevli de ayrımcılık yapabilir. İnsanların adalet duygusu, kıyafetlerine bakılarak ölçülemez.

Bununla birlikte üniformanın amacı, kişinin özel hayatındaki bütün tercihlerini sergilemek değildir. Üniforma, ortak bir görevi ve ortak sorumluluğu görünür kılar. Bu nedenle kamu gücü kullanan görevlerde, kişisel simgelerin sınırlandırılmasını tartışmak meşrudur.
Benim kanaatim, özellikle vatandaş üzerinde doğrudan yetki kullanan görevlerde, tarafsız görünüşün de önem taşıdığı yönündedir. Danıştayın hukuki gerekçe arayışını anlıyorum. Fakat üniformanın bu toplumsal anlamının, tartışmanın gerisinde kalmasını doğru bulmuyorum.

TÜRKİYE ÖRNEĞİNİ, DOĞRU YERDEN KURALIM

Türkiye ile karşılaştırma yaparken, geçmişteki uygulamalarla bugünkü durumu birbirine karıştırmamalıyız. Türkiye’de kadın polislerin, belirlenen kıyafet koşulları içinde başörtüsü kullanmasının önündeki engel kaldırıldı. Düzenleme, yüzü kapatmayan, üniforma renginde ve desensiz başörtüsüne imkân tanıdı.

Bu nedenle, Hollanda’daki tartışmayı “Türkiye’de bile izin verilmeyen bir uygulama” diye anlatamayız. Türkiye örneği, aksine, devletin laikliği ile kamu görevlisinin kıyafeti arasındaki ilişkinin, ülkeden ülkeye ve dönemden döneme farklı yorumlandığını gösteriyor.

Şahsım açısından önemli olan, bu karşılaştırmayı bir üstünlük yarışına dönüştürmek değil.
Hangi ülkede olursa olsun, kamu hizmetindeki kuralların kadınları dışlamadan, vatandaşın güvenini koruyarak ve bütün inançlara aynı ölçüyle yaklaşarak oluşturulmasını istiyorum.

DÜNYADA TEK BİR UYGULAMA YOK

Üniforma aynı, inancın görünümü farklı… Solda, başörtüsüyle görev yapan bir İngiliz kadın polis; ortada, Hollanda’da başörtülü bir belediye denetim görevlisini (boa) gösteren temsili görsel; sağda ise, Müslüman bir kadın polis, üniformasının şapkası ve boynunu örten siyah örtüsüyle görülüyor. Sağdaki üçüncü fotoğraf, “Bakın, böyle de olur” dedirten bir karşılaştırma sunuyor: Yan yana duran iki Müslüman kadından polis olanı, üniformasının normal şapkası ve altındaki siyah örtüyle saçlarını kapatırken, yanındaki kadın, geleneksel başörtüsünü kullanıyor. Aynı inancın, farklı giyim tercihleriyle yaşanabileceğini gösteren bu kare, üniformayla uyumlu bir çözümün de mümkün olabileceğine örnek oluşturuyor.

İngiltere’de, başörtüsünün polis üniformasına uyarlanması yönünde somut çalışmalar bulunuyor. Leicestershire Police ile De Montfort Üniversitesi tarafından geliştirilen modelde, görev sırasında çekilmesi hâlinde alt bölümün ayrılmasını sağlayan bir güvenlik sistemi kullanılıyor. Bu örnekte yaklaşım, dinî kıyafeti üniforma ve görev güvenliğiyle bağdaştırmak üzerine kuruluyor.

Avrupa Birliği Adalet Divanının Belçika’daki bir belediyeye ilişkin kararı ise, kamu yönetiminde katı bir tarafsızlık politikasının belirli koşullarla mümkün olabileceğini gösteriyor. Ancak böyle bir uygulamanın tutarlı, sistemli ve gerekli olanla sınırlı olması gerekiyor. Daha kapsayıcı bir tarafsızlık anlayışı da tercih edilebiliyor. Yani Avrupa hukuku, bütün ülkelere tek tip bir kıyafet modeli dayatmıyor.

Bu farklılıklar, tartışmanın yalnızca “özgürlükten yana olanlar” ile “özgürlüğe karşı çıkanlar” arasında yaşanmadığını gösteriyor. Devletin tarafsızlığının nasıl sağlanacağı konusunda, farklı demokratik tercihler bulunuyor.

YASAK OLACAKSA, ÖLÇÜ HERKESE AYNI OLMALI

Tarafsızlık tartışması, başörtüsüyle sınırlı değil… Temsili görsellerde, soldaki kadın polis, haç gerdanlığıyla; sağdaki erkek polis ise, Yahudiliğin dinî simgelerinden kipayla görülüyor. Üniformada görünür dinî sembollere karşı çıkan anlayışa göre, haç ve kipa da görev sırasında uygun bulunmuyor ve yasak kapsamına alınmaları savunuluyor. Kamu görevlisinin dış görünüşünde tarafsızlık aranıyorsa, bu ölçütün bütün inançların sembollerine eşit biçimde uygulanması gerekiyor.

Benim için meselenin en hassas noktası, kuralların yalnızca Müslüman kadınların başörtüsü üzerinden kurulmasıdır. Tarafsızlık adına bir sınır getirilecekse, görünür diğer dinî ve dünya görüşü simgeleri de aynı ilke çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Başörtüsünü sakıncalı bulup başka bir inancın görünür simgesini görmezden gelen anlayış, tarafsızlığı savunamaz. Aynı şekilde, başörtüsü kullanan her görevliyi, daha işini nasıl yaptığını görmeden şüpheli saymak da adil değildir.

Örneğin bir denetim görevlisi, kendi inancından birine ayrıcalık tanıyorsa, sorun doğrudan görevini kötü yapmasıdır. Başörtülü bir kadın görevli, herkese aynı kuralları uyguluyorsa, O’nun mesleki dürüstlüğünü kıyafeti nedeniyle yok sayamayız.

Buna rağmen belirli görevler için ortak, kişisel simgelerden arındırılmış bir üniforma isteniyorsa, bunun gerekçesi açıkça anlatılmalı; kural, aynı görevi yapan herkes için aynı biçimde uygulanmalıdır.

DE TELEGRAAF’IN İTİRAZI, TARTIŞILMAYA DEĞER

De Telegraaf’ın, polis ile benzer kamusal yetkiler kullanan görevliler arasında tutarlı kurallar bulunması gerektiği yönündeki itirazını önemsiyorum. Vatandaş açısından, aynı sokakta karşılaştığı üniformalı görevlilerin farklı kurallara tabi olması, açıklama gerektiren bir durumdur.

Fakat gazetenin yorumuyla hukuki gerçeği de ayıralım. Danıştayın görüşünü, devletin tarafsızlığını reddetmek şeklinde okumak fazla ileri gider. Kurum, teklif edilen yasağın kapsamı ve gerekçesi üzerinde duruyor. Buna karşı çıkarken de, O’nun söylemediği bir şeyi söylemiş gibi davranmamalıyız.

Benim eleştirim, kamu gücünün görünür tarafsızlığına daha fazla önem verilmesi gerektiği noktasındadır. Bu kaygıyı dile getirmek kadar, başörtülü kadınların kamu hizmetinde çalışma hakkını savunmak da meşrudur.

Siyasetin görevi, bu iki kaygıyı birbirine düşman etmek olmamalı. Yapılması gereken, görevin niteliğini esas alan, açık ve eşit kurallar koymaktır.
Vatandaş, karşısındaki görevlinin inancından dolayı kaygı duymamalı; görevli de inancından dolayı peşinen suçlanmamalı. Üniformanın taşıması gereken güven, ancak bu iki sorumluluk birlikte yerine getirildiğinde güçlenir.

                                                            ************