İSLAM TARİHİNDE DÜŞÜNCE, MEZHEPLER VE FARKLI YORUMLAR

 

İSLAM TARİHİNDE DÜŞÜNCE MEZHEPLER VE FARKLI YORUMLAR

Şia, Caferilik, Sebeiyye, İsmaililik, Alevilik ve Vehhabilik Üzerine Bir Değerlendirme

İslam tarihi boyunca Müslüman toplumlar içerisinde farklı siyasi, itikadi, fıkhi ve tasavvufi yorumlar ortaya çıkmıştır. Bu farklılaşmaların bir bölümü Hz. Muhammed’in vefatından sonra ortaya çıkan siyasi gelişmelerle, bir bölümü imamet ve hilafet meselesiyle, bir bölümü ise ibadet ve dini yorum farklılıklarıyla bağlantılıdır.

Şia, Caferilik, Sebeiyye, İsmaililik, Alevilik ve Vehhabilik gibi adlarla anılan oluşumlar da İslam tarihinin farklı dönemlerinde ortaya çıkan veya şekillenen hareketler arasında yer almaktadır.

Ancak burada önemli bir noktayı özellikle belirtmek gerekir: Bu hareketlerin tamamını aynı tarihî, itikadi veya siyasi kategori içerisinde değerlendirmek doğru değildir. Bazıları fıkıh ekolü, bazıları siyasi-dini hareket, bazıları ise daha geniş bir gelenek ve inanç dünyasıdır.
Bu nedenle önce bu yolların ne olduğunu, hangi düşünceler etrafında şekillendiğini ve tarih içerisinde nasıl geliştiğini anlamak gerekir.

 

SEBEİYYE (SEBEÎLİK)

Sebeiyye veya Sebeîlik, İslam mezhepleri tarihindeki gulat olarak nitelendirilen aşırı görüşlerle ilişkilendirilen bir oluşumdur.
Bu hareketin adı, klasik kaynaklarda Abdullah b. Sebe ile ilişkilendirilmiştir. Bazı kaynaklarda Abdullah b. Sebe’nin Yemenli bir Yahudi olduğu ve Müslüman olduğu söyleniyor Hz. Ali hakkında aşırı görüşler ileri sürdüğü aktarılır.

Bununla birlikte Abdullah b. Sebe’nin tarihî şahsiyeti, faaliyetlerinin boyutu ve kendisine atfedilen görüşlerin ne ölçüde tarihî gerçekliği yansıttığı modern araştırmalarda tartışma konusudur. Bu nedenle konu aktarılırken rivayet ile tarihî kesinlik birbirinden ayrılmalıdır.
Klasik mezhepler tarihi kaynaklarında Abdullah b. Sebe’ye atfedilen en önemli görüşlerden biri, Hz. Ali’nin Hz. Muhammed’in vasisi ve kendisinden sonra gelmesi gereken kişi olduğu iddiasıdır.

Bazı rivayetlerde daha ileri gidilerek Hz. Ali’ye ilahlık veya peygamberlik gibi İslam’ın temel inançlarıyla bağdaşmayan nitelikler isnat edildiği belirtilmektedir.
Sebeiyye hakkında aktarılan bazı rivayetlerde, Allah’ın Hz. Ali’ye veya ondan sonra gelecek imamlara hulûl ettiği şeklindeki düşüncelerden söz edilir.
Bu tür görüşler İslam’ın Allah’ın birliği esasına aykırı kabul edilmiş ve gulat anlayışlar içerisinde değerlendirilmiştir.

Ancak burada tekrar vurgulamak gerekir ki, Abdullah b. Sebe ve Sebeiyye hakkındaki rivayetlerin önemli bir bölümü tarihçiler tarafından tartışılmıştır.

 

ŞİA

Şia kelimesi Arapçada genel olarak “taraftar, destekleyen, bir kimsenin yanında bulunan topluluk” anlamlarına gelir.
İslam tarihinde Şia, Hz. Muhammed’in vefatından sonra Müslüman toplumun siyasi ve dini liderliğinin Hz. Ali ve onun soyundan gelenlere ait olması gerektiğini savunan geniş bir gelenek olarak ortaya çıkmıştır.

Şiiliğin tek bir kurucusundan söz etmek kolay değildir. Çünkü Şii düşünce bir anda ortaya çıkmış tek bir hareket olmaktan ziyade, tarih içerisinde siyasi, itikadi ve fıkhi gelişmeler sonucunda şekillenmiştir.

Bazı eski kaynaklarda Abdullah b. Sebe de Şiiliğin ortaya çıkışıyla ilişkilendirilmiştir. Ancak modern araştırmalarda bu iddia tartışmalıdır ve Şiiliğin tamamını Abdullah b. Sebe’ye bağlamak tarihî açıdan ihtiyatla ele alınmalıdır.

Şii düşüncenin en önemli meselelerinden biri imamet anlayışıdır.

Şii gelenek içerisinde özellikle İsnâaşeriyye yani On İki İmamcı Şiilikte Hz. Ali’den başlayan ve On İkinci İmam Muhammed el-Mehdi’ye kadar devam eden imamet anlayışı önemlidir.

Şii inanç sisteminde genel olarak:

Tevhid,
Adalet,
Nübüvvet,
İmamet,
Kıyamet
gibi temel inanç konuları üzerinde durulur.

Şiiliğin en büyük kolu olan İsnâaşeriyye’de Hz. Ali ve onun soyundan gelen imamların özel bir dini konuma sahip olduğu kabul edilir.

Şiilikte ibadet

Şii Müslümanlar Ramazan ayında oruç tutar, zekât ve hac ibadetlerini yerine getirirler.
Namaz konusunda beş vakit esastır. Ancak öğle ile ikindi, akşam ile yatsı namazlarının birleştirilerek kılınması yaygın bir uygulamadır.
Namaz sırasında alnın üzerine secde edilecek temiz toprak veya topraktan yapılmış bir mühür konulması da özellikle Caferi gelenekte görülen uygulamalardandır.

Şii gelenekte ayrıca hums, emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münker, tevella ve teberra gibi kavramlar da önem taşır.

Tevella, Ehl-i Beyt’e sevgi ve bağlılığı; teberra ise Ehl-i Beyt’in düşmanlarından uzak durmayı ifade eder. On iki imamı gösterir

 

CAFERİLİK

Caferilik, adını Cafer es-Sâdık’tan alan ve Şii İslam içerisinde önemli bir fıkıh ekolü olan Caferiyye’dir.
Cafer es-Sâdık, hicri ikinci yüzyılda yaşamış önemli bir İslam âlimidir.
Caferilik özellikle İsnâaşeriyye Şiiliğinin fıkhi temelinde önemli bir yere sahiptir.

İran, Irak ve Azerbaycan başta olmak üzere çeşitli bölgelerde Caferi Müslüman topluluklar bulunmaktadır. Türkiye’de ise özellikle Kars ve Iğdır çevresinde Caferi topluluklara rastlanmaktadır.
Caferi fıkhında Kur’an ve sünnet temel kaynaklar arasında yer alır.
Sünni fıkıh mezheplerinden ayrıldığı konulardan biri abdest uygulamasıdır. Caferi fıkhında abdest sırasında ayakların yıkanması yerine ayaklara mesh edilmesi kabul edilir.
Namaz beş vakit olarak kabul edilmekle birlikte öğle ile ikindi ve akşam ile yatsı namazlarının birleştirilmesi mümkündür.
Namazda ellerin bağlanmaması ve namazın sonunda selam verme biçimindeki farklılıklar da Caferi uygulamalar arasında bulunmaktadır.

 

Hums

Caferi gelenekte önemli konulardan biri de humstur.
Hums, belirli şartlarda elde edilen kazancın beşte birinin ayrılması esasına dayanır ve zekâttan farklıdır.

Müt’a nikâhı

Caferi fıkhında tartışmalı konulardan biri de müt’a nikâhıdır.
Caferi hukuk anlayışında belirli şartlar altında süreli evliliğe izin verilirken, Sünni mezhepler bu uygulamayı geçerli kabul etmez.
Bu konu, Sünni ve Caferi fıkıh anlayışları arasındaki önemli farklılıklardan biridir.on iki imam öncelikli

 

İSMAİLİLİK

İsmaililik, Şii İslam içerisindeki önemli kollardan biridir.
İsmaililer, adlarını İsmail b. Cafer’den alırlar.
İsmaililik ile On İki İmamcı Şiilik arasındaki temel ayrımlardan biri imamet meselesidir.
İsmaililer, Cafer es-Sâdık’ın ardından imamet konusunda İsmail b. Cafer çizgisini esas alırken, On İki İmamcılar Musa el-Kâzım’ı imam kabul etmişlerdir.
İsmaili düşüncede imamet önemli bir yere sahiptir.
İsmaililik tarih içerisinde özellikle imamet, bâtınî yorum ve dini metinlerin derin anlamları üzerinde yoğunlaşan bir düşünce sistemi geliştirmiştir.
İsmaili gelenek içerisinde dini metinlerin yalnızca zahiri anlamlarının değil, bunların arkasındaki manevi ve bâtıni anlamların da araştırılması önem taşımaktadır.
İsmaililik tarih boyunca farklı kollara ayrılmış ve çeşitli coğrafyalarda farklı şekillerde gelişmiştir.
Bu nedenle günümüzde bütün İsmailileri tek tip bir inanç anlayışı içerisinde değerlendirmek doğru değildir.

 

ALEVİLİK

Alevilik, İslam tarihi ve Anadolu’nun dini-kültürel yapısı içerisinde gelişmiş önemli bir gelenektir.
Aleviliğin tek bir kurucusundan söz etmek mümkün değildir.

Alevi geleneğinin oluşumunda Ehl-i Beyt sevgisi, Hz. Ali, On İki İmam, tasavvuf, Anadolu’daki dini gelenekler ve çeşitli tarihi şahsiyetlerin etkisi bulunmaktadır.

Hacı Bektaş Veli, Ebu’l-Vefâ, Dede Garkın, Şah İsmail Hatayi ve Pir Sultan Abdal gibi isimler Alevi-Bektaşi kültür ve düşünce dünyasında önemli yere sahip şahsiyetler olarak kabul edilir.

Alevilik içerisinde farklı yorum ve anlayışlar bulunmaktadır.

Bazı Alevi toplulukları kendilerini açık biçimde Müslüman olarak tanımlarken, bazı grupların İslam ile ilişkilerini farklı şekilde yorumladığı görülmektedir.
Alevi düşüncesinde Hak-Muhammed-Ali anlayışı, Ehl-i Beyt sevgisi, On İki İmam, cem, dede-talip ilişkisi, insan sevgisi ve tasavvufi düşünce önemli yer tutar.
Bu nedenle Aleviliği yalnızca tek bir inanç kalıbı içerisinde değerlendirmek yerine, tarihsel süreç içerisinde farklılaşmış geniş bir gelenek olarak ele almak gerekir.

 

VEHHABİLİK

Vehhabilik veya Vahhabilik, 18. yüzyılda Muhammed b. Abdülvehhab tarafından ortaya konulan dini düşünce hareketidir.
Muhammed b. Abdülvehhab’ın düşüncesinde tevhid kavramı merkezi bir yere sahiptir.

Hareket, Kur’an ve sünnete dönüşü ve dini hayatta sonradan ortaya çıktığı düşünülen uygulamalara karşı çıkmayı temel prensiplerinden biri olarak görmüştür.
Muhammed b. Abdülvehhab’ın düşüncelerinde Ahmed b. Hanbel ve İbn Teymiyye gibi isimlerin etkisi bulunmaktadır.

Vehhabilik adı, hareketin mensupları tarafından her zaman benimsenmiş değildir. Bazı taraftarları kendilerini Selefi olarak tanımlamayı tercih etmişlerdir.
Vehhabi düşüncede Allah’ın birliği, yani tevhid, çok güçlü biçimde vurgulanır.

Allah’tan başkasından yardım istemek, türbe ve mezarlara yönelik bazı uygulamalar, adak ve tevessül gibi meseleler hareket içerisinde ciddi şekilde eleştirilmiştir.

Buna karşılık diğer İslam geleneklerinde bu uygulamaların bir kısmı farklı şekillerde yorumlanmıştır.
Dolayısıyla burada da farklı görüşleri kendi tarihî bağlamı içerisinde değerlendirmek gerekir imamlar hata yapmaz konusu öncelikli on iki imam unsurlu

 

HZ. OSMAN VE HZ. ALİ DÖNEMİNDEKİ ÇATIŞMALAR

İslam tarihindeki mezhepsel ayrışmaları anlamak için Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde yaşanan siyasi olaylar büyük önem taşımaktadır.
Hz. Osman’ın halifeliğinin son döneminde çeşitli bölgelerde siyasi ve sosyal huzursuzluklar meydana gelmiştir.

Mısır, Kûfe ve Basra gibi bölgelerden gelen bazı grupların Medine’de Hz. Osman’a karşı muhalefet oluşturduğu ve sonunda Hz. Osman’ın öldürüldüğü tarihî kaynaklarda anlatılmaktadır.öncülüğünü abdullah bin sebe olduğu belirtilmektedir

Hz. Osman’ın öldürülmesi İslam tarihindeki en büyük siyasi kırılmalardan birinin başlangıcı olmuştur.

Ancak Hz. Osman’ın öldürülmesinde kimlerin ne ölçüde rol aldığı konusunda kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır.
Bazı kaynaklarda Kinâne b. Bişr, Sûdân b. Humrân, Amr b. Hamık ve Muhammed b. Ebû Bekir gibi isimlerden söz edilir.

Muhammed b. Ebû Bekir’in olay sırasında bulunduğu, ancak Hz. Osman’ın sözleri üzerine pişmanlık gösterdiği ve doğrudan öldüren kişi olarak kabul edilmediği yönünde rivayetler de bulunmaktadır.
Bu nedenle olayın bütün sorumluluğunu tek bir kişiye veya tek bir gruba yüklemek tarihî kaynakların çeşitliliği dikkate alındığında dikkat gerektirmektedir.

 

HZ. ALİ’NİN ŞEHÂDETİ VE HARİCİLER

Hz. Ali döneminde Müslüman toplum içerisindeki siyasi ayrılıklar daha da derinleşmiştir.
Sıffin Savaşı’nın ardından yaşanan hakem olayı, Hz. Ali’nin yanında bulunan bazı kişilerin ondan ayrılmasına neden olmuştur.
Bu grup daha sonra Hariciler olarak anılmıştır.

Haricilerin temel sloganlarından biri:

“Hüküm ancak Allah’ındır.” anlamındaki “Lâ hükme illâ lillâh” ifadesiydi.

Hariciler, Hz. Ali’nin hakem olayını kabul etmesine karşı çıkmışlardır.

Sonunda Hz. Ali, Harici hareket içerisinden çıkan Abdurrahman b. Mülcem tarafından gerçekleştirilen saldırı sonucunda şehit edilmiştir. Abdullah bin sebe nin gizli liderliği ile olduğu belirtilmektedir

Burada da tarihî gerçek ile farklı rivayetlerin birbirinden ayrılması önemlidir.
Bazı anlatılarda Abdullah b. Sebe’nin Hariciler ve Hz. Ali’nin öldürülmesiyle ilişkilendirildiği görülse de, bu iddia tarihî açıdan problemli ve tartışmalıdır. Abdurrahman b. Mülcem’in Harici olduğu konusunda tarihî kaynaklarda yaygın kabul bulunurken, Abdullah b. Sebe’nin bu olayın öncüsü olduğu iddiası tartışma konusu olarak görülmektedir araştırmacılar ttarafından

 

ABDULLAH B. SEBE MESELESİ NEDEN TARTIŞMALIDIR?

İslam tarihinin en tartışmalı şahsiyetlerinden biri Abdullah b. Sebe’dir.
Bazı klasik kaynaklarda onun Yahudi asıllı olduğu, Müslüman görünerek İslam toplumunda fitne çıkardığı, Hz. Ali hakkında aşırı görüşler ileri sürdüğü ve Müslümanlar arasındaki ayrışmalarda etkili olduğu anlatılır.

Bu anlatı daha sonraki dönemlerde Şiiliğin ortaya çıkışını açıklamak amacıyla da kullanılmıştır.
Ancak modern tarih araştırmalarında Abdullah b. Sebe’nin gerçekten tarihî kaynaklarda anlatıldığı ölçüde büyük bir hareketin lideri olup olmadığı tartışılmaktadır.

Bazı araştırmacılar onun tarihî bir şahsiyet olduğunu kabul ederken, bazı araştırmacılar kendisine atfedilen faaliyetlerin sonradan büyütüldüğünü veya rivayetlerin güvenilirliğinin sorgulanması gerektiğini belirtmektedir.
Bu nedenle Abdullah b. Sebe meselesinde kesin ifadeler yerine “bazı kaynaklara göre”, “rivayetlerde” ve “tarihçiler arasında tartışmalıdır” ifadelerinin kullanılması daha sağlıklı olacaktır.

 

İKİ ABDULLAH’IN KARIŞTIRILMAMASI GEREKİR

Bazı anlatımlarda Abdullah b. Sebe ile Abdullah b. Übey b. Selûl aynı tarihî olayların içerisinde gösterilebilmektedir.
Ancak bunların aynı kişiler olmadığı ve farklı dönemlerde farklı olaylarla ilişkilendirildikleri unutulmamalıdır.

Abdullah b. Übey b. Selûl, Medine döneminde Hz. Muhammed’in hayatı sırasında yaşayan ve Kur’an’da münafıklarla ilgili anlatımlarla bağlantılı olarak anılan tarihî bir şahsiyettir.

Abdullah b. Sebe ise Hz. Osman ve Hz. Ali dönemleriyle ilişkilendirilen, özellikle mezhepler tarihi kaynaklarında hakkında çeşitli rivayetler bulunan bir şahsiyettir.

Bu iki şahsiyeti birbirine bağlayan anlatımlar tarihî açıdan dikkatle incelenmelidir.

 

SONUÇ: DÜŞÜNCE EKOL VS TANIMAK, TARİHİ ANLAMAKTIR

İslam tarihi yalnızca tek bir siyasi veya düşünce çizgiden meydana gelmemiştir.
Şia, Caferilik, İsmaililik, Alevilik, Sebeiyye ve Vehhabilik gibi farklı oluşumların her birinin kendine özgü tarihî şartları, düşünceleri ve gelişim süreçleri vardır.
Bu yolları değerlendirirken bir grubun kendi inancını nasıl tanımladığı ile başka grupların o grup hakkında yaptığı değerlendirmeleri birbirinden ayırmak gerekir.

Özellikle Abdullah b. Sebe, Hz. Osman’ın öldürülmesi, Hz. Ali’nin şehadeti, Hariciler ve Şiiliğin ortaya çıkışı gibi konularda tarihî kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır.

Bu nedenle tarihî meseleleri araştırırken tek bir rivayete dayanmak yerine farklı kaynakları karşılaştırmak, rivayetlerin hangi dönemde ve hangi amaçlarla kaleme alındığını incelemek gerekir.

İslam tarihindeki düşünce farklılıklarını bilmek, Müslüman toplumların geçmişte yaşadığı siyasi ve fikrî değişimleri anlamak açısından önemlidir.
Ancak farklı inanç gruplarını anlatırken hakaret, genelleme ve kesinliği kanıtlanmamış tarihî iddialardan kaçınmak, hem tarihî gerçekliğe hem de toplumdaki farklı insanların inançlarına karşı daha sağlıklı bir yaklaşım olacaktır bu ddüşüncelerin aynı düşünce ile yol aldıkları görülmektedir kimi gösteriyor abdullah bin sebe yi tartışma siz dört mezhep var bunlar Hanefi şafi Maliki Hanbeli bunlar dışında biri uymak tehlikeli bir durum.

Mezhepler Müslümanların günlük ibadetlerini ve hayatını kolaylaştırmak amacıyla ortaya çıkmıştır.

Daha önce zahirilik kurucusu Dâvûd ez-Zâhirî gün geçtikçe Hanefi mezhebi bir oldu
Ceriri kurucu Muhammed bin Cerîr Taberî şafi ile birleşti.

Mâtürîdiyye ve Eş’ariyye, fıkhi açısından başka mezhep kabul edilemez batıla sürükler, Dikkat etmeliyiz…